MỘT DÒNG SÁNG LẶNG

(Nhân đọc “Triết lý giáo dục Trần Phương” của GS.TS Nguyễn Công Nghiệp)

Có những bài viết về nhân vật, đọc xong, người ta nhớ khoảng lặng người ấy để lại.

Tôi đọc “Triết lý giáo dục Trần Phương” của GS.TS Nguyễn Công Nghiệp trong một buổi chiều không vội. Khép lại trang cuối, điều còn đọng lại không phải cảm giác vừa đi qua một tiểu sử, mà là vừa đi qua một đời người đã được chưng cất thành vẻ đẹp và một sự hào sảng rất riêng. Những chức vụ, những cột mốc, những năm tháng ở trung tâm của bộ máy nhà nước vẫn hiện diện, nhưng không giữ vai trò dẫn dắt. Điều nâng đỡ toàn bộ tác phẩm không phải những đỉnh cao trong sự nghiệp của nhân vật, mà là phần còn lại khi ánh sáng của quyền lực đã dịu xuống.

                     GS. Trần Phương

           Ta trao đi nghĩa là ta còn mãi

Có lẽ vì thế, chân dung GS. Trần Phương mở ra theo một cách khác. Ông không bước vào trang viết như một nhân vật của quá khứ, mà như một người vẫn đang đối thoại với hiện tại. Những suy nghĩ về trường tư, về tự chủ đại học, về cơ chế quản lý, về sứ mệnh người thầy và trách nhiệm học trò không được kể như những quan điểm đã hoàn tất. Chúng được đặt trong trạng thái còn tiếp tục rung động, còn có thể gợi thêm các góc nhìn khác.

Điều ấy khiến tôi chú ý đến một chi tiết tưởng nhỏ. Trong một cuộc đời có quá nhiều dấu mốc để lựa chọn, tác giả lại nhiều lần quay trở về nghề dạy học. Một người có thể được nhớ bằng thành tựu, bằng ảnh hưởng, bằng quyền lực từng nắm giữ; nhưng cũng có thể được nhớ bằng điều mà ông đã trao đi. Có những con đường đi rất xa để trở về một lớp học. Có những đời người sau nhiều dâu bể vẫn tỏa một thứ ánh sáng đủ để người khác tìm đường.

Mạch văn nhiều lần đặt những chi tiết nhỏ cạnh nhau, và chính sự kề cận ấy tạo nên chiều sâu của thời gian. Đến đây, tôi chợt nghĩ, ký ức cũng có đạo đức của nó. Điều một người giữ lại sau cùng thường không phải điều từng làm nhân vật nổi bật nhất, mà là điều người ấy không nỡ để thời gian mang đi. Có những người kể lại một cuộc đời bằng những sự kiện lớn; có những người kể bằng chi tiết nhỏ; và cũng có những người kể bằng chính thứ tự của các chi tiết. Có lẽ vì thế, phần còn lại trong chân dung GS. Trần Phương không phải những cương vị ông từng giữ, mà là điều ông đã kiên trì theo đuổi. Những cuộc tranh luận của GS. Trần Phương về trường tư, về tự chủ đại học, về đại học phi lợi nhuận, về người thầy và học trò đều được kể với một nhịp điệu rất riêng - điềm đạm, tiết chế và bền bỉ - như những điều đã được suy nghĩ quá lâu, đến mức chỉ còn những câu hỏi sống cùng người đọc.

Có lẽ chính sự tiết chế ấy làm nên khí chất của tác phẩm. Người viết không đứng ở phía trên nhân vật để đánh giá, cũng không đứng ở phía sau để ngợi ca. Tác giả giữ một khoảng cách đủ gần để nghe được giọng nói, đủ xa để nhìn được cuộc hành trình; nhờ thế, cảm xúc không đi trước sự thật và quá khứ không bị làm cho rực rỡ hơn chính nó. Bởi vậy, không gian văn học ấy có thứ ấm áp của ánh sáng cuối ngày, khi mọi đường nét hiện ra rõ hơn vì không còn bị ánh sáng ban trưa lấn át.

Người viết dường như không quan tâm nhiều lắm đến việc GS. Trần Phương đã đứng ở đâu trong hệ thống, mà quan tâm đến việc ông đã đứng về phía điều gì trong những thời điểm quyết định của cuộc đời mình. Vị trí thuộc về thời thế; lựa chọn thuộc về nhân cách!

Đến đây, mới hiểu vì sao từng trang viết lại lặng mà nặng. Nó không tìm cách làm cho nhân vật trở nên cao hơn. Nó chỉ kiên nhẫn gạt đi những gì dễ gây choáng ngợp để giữ lại những gì có khả năng ở cùng người đọc lâu hơn. Đó là một lối viết không nhiều lời, nhưng cực khó thể hiện.

Có một chi tiết cuối cùng khiến tôi nghĩ rất lâu. Khúc tri ân GS. Trần Phương của GS. Nguyễn Công Nghiệp không khép lại ở một công trình, một học thuyết hay một dấu mốc lịch sử. Nó khép lại ở một cách nhìn. Đó là cách nhìn từ phía thời gian đã lắng xuống, khi những điều từng làm nên sự nghiệp của một con người không còn là điều đầu tiên được nhắc đến. Khi ấy, điều ở lại không phải là quyền lực, mà là ảnh hưởng; không phải là chức vụ, mà là những con người đã được hình thành; không phải là tiếng vang của một giai đoạn, mà là âm hưởng của một đời người.

Sau trang viết, ở không gian tưởng thức của tôi, hai người Thầy đang đứng đó, họ trao đổi ánh nhìn của sự kế thừa và tiếp nối trong một khoảng lặng sáng. Người mở đường trao hết tâm huyết một đời đã chưng cất thành triết lý; người đi sau lặng lẽ nghiêng mình tiếp nhận bằng tất cả sự thấu hiểu và cẩn trọng của một tri âm. Trang viết không hỏi nhân vật đã đi xa đến đâu, mà hỏi điều gì trong con người ấy có thể tiếp tục đồng hành với những người ở lại.

Có những bài viết khép lại ở trang cuối; bài viết này thì không. Nó còn ở lại trong cách người đọc nhớ về hai con người đã gặp nhau ở một tâm điểm - nơi giáo dục được xem như phần không dễ tàn phai của một đời người. Và đó là tiếng ngân dài mãi sau dấu cuối cùng.

Chiều buông vệt nắng ai giữ được

Vẫn đọng niềm riêng giữa cõi người

Đèn thức đêm sâu thêm tỏ rạng

Lặng lẽ riêng soi một khoảng trời

Hà Nội, những ngày chớm Thu, 2026
Theo Bản tin CTĐ-HUBT