Marcel Proust từng nói: “Chuyến hành trình khám phá đích thực không nằm ở việc đi đến những vùng đất xa lạ, mà ở việc có một đôi mắt khác để nhìn thế giới; nhìn bằng đôi mắt của vô vàn người khác, để nhận ra rằng mỗi con người đều mang trong mình một vũ trụ”.

Điều con người nhận ra sau cùng thường lại là điều lịch sử đã bắt đầu trước tiên. Khi một cuộc cách mạng hiện ra bằng máy móc, bằng thể chế hay bằng quyền lực, phần sâu nhất của nó thường đã diễn ra trong im lặng, đó cách con người nhìn thế giới không còn như cũ.

Mọi bước ngoặt lớn của văn minh đều bắt đầu bằng một sự dịch chuyển rất âm thầm. Trước khi máy hơi nước làm thay đổi nền sản xuất, trước khi điện làm thay đổi thành phố, trước khi trí tuệ nhân tạo làm thay đổi lao động, con người đã phải thay đổi một điều căn bản hơn - hệ quy chiếu mà họ dùng để hiểu thực tại. Khi điểm đứng thay đổi, cả thế giới quen thuộc bỗng mang một ý nghĩa khác.

Hơn hai nghìn ba trăm năm trước, Heraclides Ponticus đã chạm vào một khoảnh khắc hiếm hoi của lịch sử tư tưởng. Ông không có công cụ hiện đại để khám phá, chỉ có một câu hỏi, “nếu không phải bầu trời đang quay quanh chúng ta, mà chính chúng ta đang quay thì sao?”. Câu hỏi ấy không làm Trái Đất quay, nhưng nó khiến con người lần đầu tiên nghi ngờ điểm đứng của chính mình. Heraclides vẫn nhìn thấy bầu trời mà mọi người cùng thời đều nhìn thấy; khác biệt nằm ở chỗ ông không còn đứng ở cùng một vị trí với họ khi nghĩ về nó. Chính từ sự dịch chuyển âm thầm ấy, một thế giới khác bắt đầu mở ra.

Lịch sử tư tưởng nhiều lần lặp lại cùng một mẫu hình ấy. Copernicus khiến con người hiểu rằng Trái Đất không phải là trung tâm của vũ trụ. Darwin buộc con người nhìn lại vị trí của mình trong tự nhiên. Einstein làm lung lay quan niệm tuyệt đối về không gian và thời gian. Mỗi người trong số họ không chỉ bổ sung một tri thức mới, mà còn thay đổi cách nhân loại hiểu về chính mình và về thế giới. Điều đổi khác trước không phải là thế giới, mà là cách nhìn của con người đối với thế giới.

Chúng ta đang sống trong một khoảnh khắc có cấu trúc rất giống như vậy. Nhiều người nghĩ trí tuệ nhân tạo chỉ là một công cụ mới, giống như máy tính hay Internet từng xuất hiện trước đây. Nhưng điều đang diễn ra sâu hơn nhiều. AI không chỉ làm thay đổi tốc độ xử lý thông tin, mà đang thay đổi vị trí của con người trước tri thức.

Trong phần lớn lịch sử, người biết nhiều hơn thường có lợi thế lớn hơn. Tri thức từng là tài sản khan hiếm, và giáo dục được xây dựng trên niềm tin rằng càng biết nhiều, con người càng có giá trị. AI xuất hiện không chỉ để làm mọi việc nhanh hơn, mà để đặt lại chính niềm tin ấy. Khi máy có thể đọc, phân tích và viết với tốc độ vượt quá một cá nhân, điều đang lung lay không chỉ là một nghề nghiệp, mà là cách chúng ta hiểu về tri thức và về chính mình. Giá trị của con người vì thế sẽ ngày càng ít nằm ở điều mình biết hơn là ở điều mình nhìn thấy.

Thứ đầu tiên cần thay đổi không phải là lượng tri thức chúng ta sở hữu, mà là hệ quy chiếu mà chúng ta dùng để nhìn tri thức. Một bộ óc đầy ắp kiến thức vẫn có thể thuộc về ngày hôm qua nếu nó tiếp tục nhìn thế giới bằng những giả định đã từng đúng trong một thời đại khác. Mọi cuộc cách mạng của văn minh đều bắt đầu khi con người dám từ bỏ những hệ quy chiếu đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của chúng để bước vào một cách hiểu mới về thế giới và về chính mình.

Heraclides không dịch chuyển bầu trời. Ông chỉ dịch chuyển điểm đứng của con người trước bầu trời, nhưng chính sự dịch chuyển ấy đã mở ra một con đường mà nhiều thế kỷ sau nhân loại mới đi hết. Kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo hôm nay cũng đang đặt trước chúng ta một yêu cầu tương tự. Nó không buộc chúng ta trở nên thông minh hơn máy móc, mà buộc chúng ta trở nên can đảm hơn trong việc từ bỏ những điểm đứng từng làm nên chính mình.

Lịch sử thường ưu ái những dân tộc nhận ra sự thay đổi của thời đại sớm hơn những dân tộc khác. Mỗi thời đại đều có một khoảnh khắc khi cách nhìn cũ không còn đủ để đưa một dân tộc tiến về phía trước, và chính lúc ấy, sự đổi mới hệ quy chiếu trở thành điều kiện tiên quyết của phát triển. Khi một dân tộc chủ động đổi mới hệ quy chiếu của mình, sự phát triển không còn chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng hay những con số kinh tế, mà bằng năng lực sáng tạo, khả năng làm chủ tương lai và sự đóng góp có trách nhiệm vào dòng chảy tiến bộ của nhân loại. Thay đổi để mở rộng tầm nhìn, để nâng cao tầm vóc, và sau cùng để trở thành một dân tộc có khả năng cùng nhân loại định hình tương lai, chứ không chỉ đi theo tương lai do người khác định hình./.
 

Theo Bản tin CTĐ-HUBT